Báo chí hiện đại ngày càng lá cải

Alex S. Jones - Hoàng Thư (biên dịch)Tuần Việt Nam (2009)
08:11' SA - Thứ ba, 09/01/2018

Tuần Việt Nam giới thiệu một phần cuốn Losing the News - the Future of the News That Feeds Democracy – của tác giả Alex S. Jones. Những gì độc giả đọc tiếp sau đây được trích từ chương 2, “Media and Democracy” (Truyền thông và dân chủ). Tựa đề của bài và các tiêu đề phụ do người dịch đặt.

>> Mời tham khảo:Một số quan điểm về tính khách quan, chân thật trên báo chí hiện nay

* * *

Nhà khoa học chính trị Robert M. Entman đã tìm ra một số cách vừa sâu sắc vừa thú vị để chỉ ra sự khác biệt giữa các thể loại báo chí Mỹ. Theo ông, truyền thông có thể được chia thành 4 loại: báo chí truyền thống, báo chí lá cải, báo chí cổ súy, và giải trí.

Cách đầu tiên mà Entman đưa ra để phân biệt 4 loại báo này với nhau là dựa vào mức độ chúng tuân thủ 5 tiêu chuẩn căn bản của báo chí.

4 trong số 5 tiêu chuẩn này là: chính xác, công bằng, giám sát chính phủ, tách rời việc đưa tin với bình luận và quảng cáo. Còn tiêu chuẩn thứ 5 là giới hạn đối với nỗ lực tối đa hóa lợi nhuận. Chúng ta biết rằng tất cả các loại hình báo chí đều hướng tới sản sinh lợi nhuận, nhưng một trong những luận điểm mấu chốt trong lý luận của Entman là báo chí khác nhau về mức độ chúng coi trọng lợi nhuận.

Báo chí truyền thống và những nguyên tắc bất di bất dịch

Báo chí truyền thống, ví dụ những tòa soạn như tạp chí New York Times, CBS News, Times, và các tờ báo địa phương, là loại báo mà từ lâu trong lịch sử, đã tuân thủ tất cả 5 tiêu chí nói trên của báo chí. Sứ mệnh của họ, như họ đã hiểu, là đạt tới sự chính xác, tức là đưa tin trung thực và cung cấp nền tảng sự thật cho tất cả những gì xuất hiện trong mục tin tức.

Điều này có nghĩa là đưa tin phải dựa vào những người mà chúng ta có cơ sở để tin họ; và trong thực tế, thường có nghĩa là trích dẫn ý kiến phát biểu và tư liệu từ những cơ quan có trách nhiệm, đáng tin cậy.

Entman định nghĩa công bằng là “có cách đối xử tương đương đối với các bên” và giữ cho các quan điểm cá nhân được độc lập, không sa vào tô điểm thông tin. Về căn bản, đây là một nỗ lực đạt tới sự khách quan - vốn đã là một tiêu chuẩn đặt ra cho báo chí Mỹ từ hơn một thế kỷ qua.

Giám sát chính phủ nghĩa là buộc chính phủ thực hiện trách nhiệm giải trình. Theo thời gian, tiêu chuẩn này đã mở rộng để bao hàm cả nghĩa giám sát các khía cạnh quyền lực khác, như giới kinh doanh và ngay cả bản thân giới truyền thông nữa.

Báo chí truyền thống tự thấy mình có sứ mệnh làm người giám sát, đặc biệt đối với các quan chức chính phủ. Và một trong các đặc điểm của báo chí truyền thống là phải duy trì vai trò nổi bật: thỏa mãn sứ mệnh buộc thực thi trách nhiệm giải trình, chẳng hạn đưa được những câu chuyện về các vấn đề chính sách và hành động của tổng thống.

Phần lớn các phóng sự điều tra được đánh giá dựa vào việc chúng có thỏa mãn sứ mệnh giải trình này hay không, thỏa mãn tới mức độ nào.

Phân biệt đưa tin với bình luận

Tiêu chuẩn thứ tư đặt ra cho các cơ quan thông tin là một bức tường, hay nói đúng hơn, hai bức tường. Bức tường thứ nhất nằm ngăn giữa tin tức và bình luận, hàm nghĩa là không được đưa tin dựa theo những bình luận xuất hiện trên trang xã luận.

Khi chúng ta quan sát tòa soạn New York Times chẳng hạn, sẽ thấy phòng tin tức nằm ở tầng 3 của tòa nhà, và phòng bình luận nằm ở tầng 10. Max Frankel, nhà báo từng đoạt giải Pulitzer, được chọn làm biên tập viên đứng mục bình luận của báo. Anh có phòng riêng ở tầng 10.

Vài năm sau, khi trở thành biên tập viên điều hành mục tin tức của tờ báo, Max chuyển xuống tầng 3; tuy nhiên trong suốt thời gian làm biên tập ở trang bình luận, anh chưa hề bước chân tới phòng tin tức. Bởi vì hành động đó bị coi là vi phạm nguyên tắc: Bộ phận bình luận và bộ phận tin tức được xem là phải tách rời nhau.

Phát biểu này không gây ấn tượng đối với những người coi hoạt động tin tức của tờ Times chỉ như là sự nối dài tiếng vang của mục bình luận. Nhưng trong nội bộ tòa soạn New York Times thì sự phân biệt là có thật.

Tách rời đưa tin và quảng cáo

Bức tường thứ hai trong các cơ quan báo chí, thậm chí còn kiên cố hơn bức tường thứ nhất, là tường ngăn giữa tin tức và hoạt động quảng cáo/marketing. Các phóng viên không nên quan tâm đến tác hại mà một câu chuyện có khả năng gây ra cho nhà quảng cáo; tương tự, họ không viết những mẩu tin xu nịnh có ích cho phòng quảng cáo và phòng marketing.

Tiêu chuẩn thứ tư này nói lên rằng các tin được quyết định đưa hay không là tùy thuộc giá trị của chúng; giá trị đó được đánh giá bởi các phóng viên và biên tập viên, còn những nhân viên đếm tiền của bộ phận kinh doanh trong cơ quan thông tin thì không có vai trò gì trong chuyện tin tức.

Sáng suốt đặc biệt của Entman là ở chỗ, ông đã chỉ ra trong số các tiêu chuẩn chính của báo chí truyền thống cái mà ông gọi là “giới hạn đối với hoạt động tối đa hóa lợi nhuận”. Ông định nghĩa đó là việc sử dụng khả năng đánh giá tin tức một cách chuyên nghiệp –- mà không phải băn khoăn về khán giả hay lợi nhuận – khi ra quyết định phải viết bài gì, nên xếp chúng ở vị trí nổi bật tới mức nào, phải phân bổ thời gian và nguồn lực ra sao để bám theo tin bài đó, và các quyết định báo chí tương tự.

Không nhà báo truyền thống nào lại không biết rằng cơ quan thông tin là một doanh nghiệp cần lợi nhuận. Thật vậy, thành công tài chính của cơ quan thông tin là điều sống còn đối với sứ mệnh báo chí của nó. Nhưng từ lâu nay các cơ quan thông tin truyền thống đã hoạt động với niềm tin rằng tìm kiếm lợi nhuận tối đa là việc làm vừa tồi tệ vừa sai trái.

Tồi tệ đối với kinh doanh, trong dài hạn, bởi vì tin tức (chứ không phải lợi nhuận) vốn luôn được coi là con bài chủ chốt để lôi kéo độc giả. Và sai trái, trên phương diện đạo đức, bởi vì các cơ quan thông tin truyền thống có cả vai trò xã hội lẫn vai trò thương mại.

Các cơ quan thông tin truyền thống khác nhau ở cách đánh giá lợi nhuận hợp lý nên là bao nhiêu thì vừa. Nhưng xét một cách tổng thể, quan điểm truyền thống của báo chí là: Bạn có trách nhiệm đối với đọc giả trước khi có trách nhiệm với các cổ đông, hay ít nhất thì bạn cũng có trách nhiệm đối với cả hai.

Đây chắc chắn đã là truyền thống của những phòng tin tức trên toàn nước Mỹ, những nơi đang ngày càng tự đặt họ vào mâu thuẫn, xung đột với công ty trả tiền thuê họ làm việc.

Các cơ quan thông tin truyền thống cam kết tuân thủ tất cả 5 tiêu chuẩn của báo chí nói trên: chính xác, công bằng, giám sát chính phủ, độc lập, và hạn chế tối đa hóa lợi nhuận. Đây là lý tưởng, là cái cần phải thực hiện ở các tòa soạn truyền thống.

Đối với những cơ quan này, giá trị và sứ mệnh số một là phải làm một nhà giám sát dân chủ. Lợi nhuận là yếu tố đứng thứ hai. Thứ ba là đăng tải những thông tin giúp mọi người đóng vai trò của những công dân tốt trong quan hệ với xã hội. Chính các cơ quan thông tin truyền thống là nơi có vai trò trực tiếp nhất trong việc thực hiện chức năng đưa tin.

Mỗi loại hình báo chí còn lại đều có thể được phân tích cũng với các tiêu chuẩn đó, bởi vì tất cả đều phục vụ chức năng đưa tin ở một mức độ nào đó.

Báo lá cải: nhằm vào lợi nhuận tối đa

Báo chí lá cải được Entman định nghĩa là loại báo chí đặt lợi nhuận lên làm ưu tiên hàng đầu. Đó là đặc điểm phân biệt báo lá cải với báo truyền thống. Các tờ báo lá cải khác nhau ở mức độ chúng tuân thủ 4 tiêu chuẩn chính xác, công bằng, giám sát chính phủ, và độc lập. Nhưng ở khía cạnh chính yếu này – lợi nhuận – thì tất cả các cơ quan báo chí lá cải đều thống nhất: Đối với họ, tối đa hóa lợi nhuận là mối quan tâm số một.

Với định nghĩa đó, báo lá cải bao gồm cả mục tin tức trên truyền hình địa phương, nơi các quyết định về nội dung từ lâu đã dựa hầu như hoàn toàn vào việc xem xem cái gì sẽ thu hút nhiều khán giả nhất, thay vì vào việc xác định tin gì là quan trọng, cần đưa.

Hai thập kỷ trước, các đài truyền hình địa phương – hầu hết thuộc sở hữu của địa phương - cũng mập mờ đóng vai trò giám sát như bất kỳ tờ báo nào khác. Họ sản xuất chương trình về các vấn đề chính sách ở địa phương, và không bị sa vào sự thèm khát tới kiệt sức của truyền hình đối với hành động và hình ảnh đẹp mắt. Nhưng họ không làm ra lợi nhuận tối đa, bởi vì khán giả của họ khi đó không nhiều như khi họ cung cấp những thể loại chương trình khác.

Đến khi địa phương nhường lại cho quyền sở hữu đài truyền hình cho tư nhân, các ưu tiên lập tức thay đổi, và tin truyền hình địa phương giờ đây rời khỏi hàng ngũ các cơ quan thông tin truyền thống để trở thành lá cải, bởi vì nhà đài đã đặt lợi nhuận lên hàng đầu.

Thế giới đã vận hành đơn giản như thế. Các đài truyền hình thuộc sở hữu địa phương được bán đi với giá ngang mức lợi nhuận chúng có thể mang lại, khiến cho chúng trở nên rất đắt. Hầu như không mấy ai trong chúng ta lại vị tha, quên mình đến mức có thể bán hàng với giá thấp hơn giá đặt mua cao nhất.

Người mua còn sẵn sàng trả thêm nữa, bởi họ biết các chủ sở hữu trước đó đã không tối đa hóa được lợi nhuận. Những kênh truyền hình địa phương này là các mỏ vàng tiềm năng và chúng đã bị điều hành bởi những người sẵn lòng để phần lớn vàng đó nằm lại trong lòng đất. Chúng chỉ thu về “lợi nhuận tâm lý” của việc được làm người chủ sở hữu một cơ quan ngôn luận hùng mạnh và có ảnh hưởng ở địa phương, với các chương trình làm họ tự hào về chất lượng, các giải thưởng báo chí nâng cao uy tín của họ.

Nhưng khi những người tài ba này quyết định tiền tệ hóa uy tín của họ, họ gần như luôn luôn muốn nhận về những đồng đôla. Số đôla đó đến từ những người mua đang sẵn sàng trả thêm bởi họ có dự định khai thác từng vỉa vàng dưới mỏ. Trong bối cảnh đó, người ta kỳ vọng ngành công nghiệp bị mua lại sẽ làm ra tiền để tự trả cho nó, và nếu giá mua cao, thì áp lực sản xuất ra lợi nhuận cũng sẽ cao.

Nhờ thế, các chủ sở hữu của kênh truyền hình giàu lên, người mua kênh còn giàu hơn, còn cộng đồng thì bị thua thiệt, ở chỗ hoạt động đưa tin trở nên rất tốn kém, nhiều chương trình truyền hình hóa ra thừa, vì quá đắt.

Còn tệ hại hơn thế nữa, là chuyện nội dung tin tức trên các kênh truyền hình địa phương biến đổi. Công thức bây giờ là một hỗn hợp các loại tin về tội ác, tai nạn, cháy nhà và những thứ linh tinh khác, tiếp theo là thời tiết, thể thao, và các phóng sự vui mắt.

Vào thập niên trước, chương trình phát sóng của truyền hình địa phương còn được pha thêm những mẩu tin sức khỏe - đôi khi đó là những đoạn phim do các nhà sản xuất thuốc cung cấp, xem thì giống như tin nhưng thật ra là quảng cáo trá hình.

Ở các thành phố lớn nhưng là những thị trường nhỏ, truyền hình địa phương phát sóng đủ thứ, chỉ trừ những tin tức quan trọng liên quan tới chính trị và chính sách. Khi nào không thể phớt lờ chính phủ được nữa thì họ mới hỏi đến vài chuyên gia. Phóng viên thì không được tổ chức để làm tin loại đó. Mỗi người ở bộ phận tin tức chỉ quan tâm tới các nhiệm vụ chung chung; và phải làm việc hết mình trong phần thời gian ngắn ngủi họ được cho phép, với rất ít hoặc không có kiến thức nền.

Thế nên rất thường xuyên – với các tin tức quan trọng – truyền hình copy luôn những gì báo chí địa phương đã viết. Tin về bầu cử cũng thế. Các phóng viên truyền hình xinh trai đẹp gái, mặt mũi tươi tỉnh, hầu như không hiểu gì về chính trị, được giao nhiệm vụ làm tin, và kết quả thường xuyên là các bản tin hời hợt và nhạt nhẽo, như chúng ta có thể đoán trước.

Điều này không có nghĩa là truyền hình địa phương không có mong muốn đưa tin chính trị một cách chính xác và công bằng. Họ cũng tuân thủ hai trong 5 tiêu chuẩn của báo chí truyền thống. Nhưng, họ không tập trung vào chức năng giám sát, buộc chính phủ phải giải trình, cũng như họ không đưa ra những quyết định triển khai tin này tin kia mà không căn cứ vào số người xem, và quan trọng nhất, vào mối ưu tiên hàng đầu là tối đa hóa lợi nhuận.

Ngoài các kênh truyền hình địa phương, trong danh mục báo chí lá cải còn có những cơ quan thông tin khác. Đầu tiên phải kể tới National Enquirer và những người anh em của nó, sau đó là tạp chí People với một lô những kẻ bắt chước nó - điều này đang ngày càng gây sức ép lên People, buộc nó phải từ bỏ một số nguyên tắc mà tờ tạp chí từng đặt ra trong nghề cung cấp tin tức ngồi lê đôi mách.

Ví dụ, dòng headline khổng lồ trên bìa một số People năm 2006 in hàng chữ: “Tôi đang yêu” bên cạnh ảnh Jessica Simpson, nhân vật ưa thích của báo chí lá cả. Nhưng về sau, té ra câu đó không phải của Jesssica mà là của một “người bạn” ẩn danh, người này bảo rằng Jesssica đã nói thế. Những trang bìa với nguồn trích dẫn mù mờ như thế vốn rất điển hình cho các đối thủ của People chứ không phải phong cách của People.

Báo chí lá cải có xu hướng vui vẻ hơn nhiều so với báo chí truyền thống. Chúng nhằm vào việc làm người đọc vui vẻ, giống như kem sinh ra để làm đồ ăn. Và cũng như kem, chúng cung cấp một số chất bổ dưỡng, phần nhiều là từ các mẩu tin điện tín ngăn ngắn.

Nhưng mỗi khi bàn đến những tin tức chính trị, tin liên quan tới trách nhiệm giải trình của chính phủ, thì chúng là những con đỉa, co vòi lại, dành nguồn lực riêng cho các câu chuyện vui vui đặc sắc, những thứ làm vừa lòng đám đông.

Khi Thống đốc bang New York, Eliot Spitzer, bị bắt quả tang đang gần gũi một cô điếm, hai tờ lá cải của thành phố New York là New York PostDaily News đã rất vui vẻ rót tiền vào “làm đậm” từng chi tiết thú vị, nhỏ nhặt nhất. Sự quan tâm của họ tới việc đưa tin về những vấn đề chính sách công quan trọng sống còn với người dân New York thì ít sôi sục hơn thế nhiều.

Theo Entman, các cơ quan báo lá cải đặt lợi nhuận lên hàng đầu, và sự vui nhộn, tính giải trí ở vị trí thứ hai. Đứng hàng thứ ba, ở cách đó khá xa, là ảnh hưởng của tờ báo lên chính sách công.

Nhà báo Bill O’Reilly tự nhận mình là một nhà giám sát và chắc chắn ông có ý định gây ảnh hưởng lên chính sách. Tuy nhiên, Entman xếp ông này vào đội ngũ báo chí lá cải, bởi vì nhìn bề ngoài, có vẻ như O’Reilly coi tính phổ cập – cách nói tắt của “nhiều người xem” và “nhiều lợi nhuận” – và giải trí như là các mục tiêu đầu tiên của mình. Tôi thì có xu hướng xếp nhà báo này vào hàng ngũ báo chí cổ súy hơn.

Báo chí cổ súy – khái niệm mới

Báo chí cổ súy, trong nghĩa thuần túy nhất của nó, gần như thờ ơ với lợi nhuận. Loại báo chí này không quan tâm tới lợi nhuận. Nó quan tâm tới ảnh hưởng của mình.

Nhiều cơ quan báo chí cổ súy có ảnh hưởng lớn lại là những doanh nghiệp thua lỗ, hoặc khá lắm thì cũng chỉ đạt mức lợi nhuận vừa đủ bù lỗ. Ví dụ, tờ Nation, Weekly Standard, New Republic, National Review, American Prospect, và các cơ quan báo chí cổ súy tương tự không bao giờ được ai đó xem là mỏ vàng.

Tuyệt đại đa số các nhà làm phim tài liệu ở tình trạng may mà đủ sống, không tích lũy được gì, và họ tồn tại nhờ các dự án, luôn luôn hy vọng sẽ có thiên thần nào đó xuất hiện và cho họ tiền (nghĩa đen) để hoàn thành tác phẩm của mình.

Với loại hình báo chí này, vai trò giám sát xã hội là ưu tiên hàng đầu. Và mối quan tâm thứ hai là phải đóng một vai trò hiệu quả trong hoạt động hoạch định chính sách của quốc gia, nghĩa là phải đưa tin một cách có chọn lọc, dựa trên tiêu chí: Tin tức đó ủng hộ hay không ủng hộ lập trường mà tờ báo cổ súy?

Yếu tố chính xác có thể được tôn trọng, nhưng không nhất thiết phải là sự thật. Trong báo chí cổ súy, các thông tin đưa ra có thể có thật, nhưng ấn tượng nó tạo ra có thể không chính xác, bởi vì những dữ liệu khác, những thực tế khác đã bị bỏ qua hoặc bị bóp méo đi. Tương tự, tính công bằng cũng không phải là tiêu chuẩn của báo chí cổ súy, và cũng không có sự tách rời giữa đưa tin và bình luận.

Truyền thông giải trí

Cuối cùng là thể loại truyền thông giải trí. Ở nghĩa thuần túy nhất, tin tức trong truyền thông giải trí có thể là những chương trình infotainment (thông tin giải trí) trên truyền hình như The Oprah Winfrey Show hay Today. Phim truyền hình nhiều tập về các bệnh dịch và phim truyện dựa trên những câu chuyện có thật cũng phù hợp để được xếp vào danh mục truyền thông giải trí.

Giống như báo chí lá cải, mối quan tâm hàng đầu của truyền thông giải trí là lợi nhuận, tiếp theo là nhiệm vụ phải vui vẻ, vui nhộn hết mức có thể. Nó không có cam kết đáng kể nào về sự chính xác, công bằng, giám sát chính phủ, phân biệt giữa đưa tin với bình luận và quảng cáo, trừ trường hợp những thứ đó có thể làm tăng lượng người xem. Chẳng hạn, một số hãng truyền hình đặt ra yêu cầu phải trung thành với sự thật, nhưng đó là vì mục tiêu quảng cáo hơn là mục tiêu báo chí.

Khi lá cải lên ngôi, báo chí truyền thống thất thế

Khi cả bốn loại hình báo chí nói trên thực hiện chức năng đưa tin, báo chí truyền thống là lực lượng đảm nhiệm vai trò sống còn này đối với xã hội một cách thống nhất và công khai nhất. Ở báo chí cổ súy, cũng tồn tại yếu tố tin tức, nhưng nó không có sức mạnh của sự thật và tính công bằng. Trong báo chí lá cải, chức năng đưa tin hiếm khi được thực hiện. Còn truyền thông giải trí thì chỉ đóng vai trò đưa tin một cách gián tiếp.

Nói cách khác, nếu tin tức là thứ quan trọng đối với dân chủ, thì chủ yếu là nhờ báo chí truyền thống, và vai trò đưa tin được thực hiện tốt nhất khi 5 tiêu chí “chính xác, công bằng, giám sát chính phủ, phân biệt bình luận với đưa tin, hạn chế việc tối đa hóa lợi nhuận” được tôn trọng.

Cơn bão đổ bộ vào báo chí truyền thống trong hai thập niên qua đã đẩy tin tức truyền thống dạt theo hướng suy biến thành báo chí lá cải, cổ súy và giải trí.

Khi nào các tin tức nhằm mục đích giám sát chính phủ trở nên quá chán, và người ta lựa chọn tin trên cơ sở cái nào thu hút khán giả nhiều nhất, thay vì dựa vào tầm quan trọng của tin tức, thì khi đó các tiêu chuẩn dành cho tin lá cải được áp dụng. Các tòa soạn báo chí truyền thống dần biến thành tòa soạn tin lá cải, và điều này đang diễn ra ra ở tốc độ nhanh chóng mặt.

Điều gì xảy đến cho một quốc gia như Mỹ nếu phần lớn báo chí của nó là lá cải, cổ súy, hoặc giải trí? Tôi không nghi ngờ gì: Những tiêu chuẩn đã từng làm nên các nguyên tắc cột trụ của báo chí truyền thống giờ đây đang bị đe dọa vứt bỏ để cứu lấy tài sản của các công ty - lực lương sở hữu báo chí.

Khuynh hướng hiện tại là lá cải hóa – nghĩa là hình thành một nền báo chí mà ưu tiên duy nhất là lợi nhuận chứ không phải là lợi ích công kết hợp với lợi nhuận.

Báo chí hiện đại ngày càng lá cải
ChúngTa.com @ Facebook
Thống kê truy cập
Số lượt truy cập: .
Tổng số người truy cập: .
Số người đang trực tuyến: .
.
Sponsor links (Provided by VIEPortal.net - The web cloud services for enterprises)
Thiết kế web, Thiết kế website, Thiết kế website công ty, Dịch vụ thiết kế website, Dịch vụ thiết kế web tối ưu, Giải pháp portal cổng thông tin, Xây dựng website doanh nghiệp, Dịch vụ web bán hàng trực tuyến, Giải pháp thương mại điện tử, Phần mềm dịch vụ web, Phần mềm quản trị tác nghiệp nội bộ công ty,